Loại hình du lịch trải nghiệm làng nghề được hiểu là một chuỗi hoạt động, dịch vụ, tiện ích được cung cấp nhằm mục đích khai thác thế mạnh, tiềm năng về bản sắc văn hóa, làng nghề, trải nghiệm các hoạt động văn hoá (hát giao lưu dân ca) hoặc các hoạt động thực hành các bước, các khâu để tạo nên một sản phẩm theo hướng dẫn của các thờ lành nghề, nghệ nhân... Đây là hình thức du lịch mang tính bền vững, giúp bảo tồn và phát triển nền văn hóa, lịch sử, truyền thống của một vùng đất, đồng thời, đa dạng hóa sản phẩm du lịch và mở ra nhiều cơ hội kinh doanh mới cho người dân địa phương.
Tại tỉnh Bắc Ninh nói chung và phường Kinh Bắc nói riêng, du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm chủ yếu là hình thức tham quan làng nghề, tìm hiểu di tích lịch sử văn hóa, lễ hội... Trong đề án phát triển du lịch của tỉnh định hướng đến năm 2030, Bắc Ninh tập trung giải pháp phát triển mô hình du lịch trải nghiệm ở các làng Quan họ, làng nghề truyền thống. Mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu tại Kinh Bắc là: du khách ngắm cảnh sông Cầu, nghe hát Quan họ tại Hòa Long, Vạn An (cũ); thưởng thức ẩm thực bánh Đúc, riêu cua; sau đó sẽ đến trải nghiệm tại làng nghề gỗ truyền thống tại tổ dân phố Khúc Toại, Khúc Xuyên (cũ).
Đặc sản bánh đúc, riêu cua Đặng Xá nay thuộc phường Kinh Bắc
Tổ dân phố Khúc Toại có tên chữ nôm là Làng Chọi, gồm trên 800 hộ và hơn 3000 nhân khẩu trong đó có trên 300 hộ làm nghề, 2/3 số hộ tham gia sản xuất đồ gỗ tại các cơ sở trong làng, là làng nghề sản xuất kinh doanh đồ gỗ nổi tiếng đã đi vào câu ca “Mã Đông Hồ, Đồ Làng Chọi”, với các sản phẩm như: Sập gụ, ghế ngựa, tủ, cầu thang…với hình cong, thẳng khác nhau, tạo lên một dấu ấn rất riêng đã được nhân dân nhiều nơi biết đến coi đồ gỗ làng Chọi như một trong những biểu tượng của nền văn hóa Kinh Bắc và nơi đây xưa kia còn là nơi tập kết giao lưu buôn bán gỗ của cả vùng Đông Bắc nước ta. Năm 2017, Làng nghề sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ Khúc Toại đã được tỉnh Bắc Ninh công nhận danh hiệu Làng nghề truyền thống sản xuất đồ gỗ, nhằm duy trì, bảo tồn và phát triển, để sản phẩm gỗ ngày càng vươn cao vươn xa đến các nước trong khu vực và quốc tế; Đặc biệt, đến năm 2024, sản phẩm đỗ gỗ mỹ nghệ Khúc Toại đã được Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam xác nhận bảo hộ thương hiệu sản phẩm.
Theo năm tháng, những nét truyền thống, những sản phẩm cũ được thay thế bằng những sản mới phù hợp phát triển đô thị. Nhưng khi đến với làng nghề truyền thống Khúc Toại có một sản phẩm vẫn làm nức lòng du khách; người tham quan không chỉ thưởng thức các tác phẩm đặc biệt, duy nhất chỉ có ở Khúc Toại “Tranh ghép gỗ” mà còn được trải nghiệm trực tiếp tạo nên các sản phẩm tranh ghép gỗ theo ý tưởng riêng từ nguồn nguyên liệu sẵn có.
Tranh ghép gỗ, đặc sản được tạo ra từ hai anh em nghệ nhân Nguyễn Văn Viện; nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Hùng; từ những gốc cây, mảnh gỗ bỏ đi rất lãng phí, trong khi đó nghề mộc lại mang tính cạnh tranh cao; nguyên liệu gỗ thịt khan hiếm; nguồn nguyên liệu gỗ phụ phẩm dồi dào; từ những “phế phẩm” ấy, qua bàn tay các nghệ nhân một dòng tranh nghệ thuật độc đáo đã hình thành, lặng lẽ góp phần tạo nên hồn cốt văn hóa Kinh Bắc.
Để làm được tranh ghép gỗ phải trải qua nhiều công đoạn như chọn màu gỗ, cắt, lắp ghép, đánh bóng, sơn phủ...Mỗi bức tranh sẽ được vẽ, thiết kế bằng giấy trước, sau đó đo đạc kẻ vẽ vào những miếng gỗ nhỏ. Những miếng gỗ nhỏ ấy sẽ được bào nhẵn làm bóng để lộ ra những vân gỗ, rồi ghép chúng lại với nhau. Muốn có những bức tranh chất lượng mang tính nghệ thuật cao, người thợ không chỉ am hiểu về nghệ thuật mà còn phải biết chọn loại gỗ. Theo ông Hùng, chọn màu gỗ là khâu quan trọng nhất, để có một bức tranh đẹp người thợ phải chọn được màu trắng của gỗ lát, màu đỏ của gỗ hương, màu vàng của gỗ mít và màu đen của gỗ mun. Sau đó, cắt, lắp ghép chúng lại với nhau để tạo ra những bức tranh có hồn.
Với mong muốn đưa những sản phẩm tranh ghép gỗ của mình đến đông đảo khách hàng trong và ngoài nước; năm 2021 Nghệ nhân Nguyễn Văn Hùng đã có 4 sản phẩm tranh ghép gỗ tham gia Chương trình Mỗi xã, phường một sản phẩm (OCOP); trong đó, nổi bật là 4 sản phẩm là Lễ hội Đền Hùng, Hội xuân Kinh Bắc, Hà Nội những góc nhìn thời gian và Xuân Hạ Thu Đông. Đây là 4 sản phẩm 4 OCOP 4 sao nổi bật được nhiều giải thưởng tại các hội chợ triển lãm trong nước.
Tranh ghép gỗ lễ hội đền hùng của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Hùng
Hiện nay, nhiều du khách rất ưa chuộng mô hình du lịch đã đưa con em đi du lịch làng nghề, bởi chi phí phù hợp, các gia đình cho các con vừa được thư giãn, vừa thêm những trải nghiệm, kiến thức thực tế trong cuộc sống, qua đó hiểu thêm về cuộc sống, biết trân trọng và yêu lao động. Du lịch tại làng nghề gỗ Khúc Xuyên mang lại trải nghiệm độc đáo: tận mắt chứng kiến quy trình chế tác gỗ tinh xảo, tìm hiểu văn hóa truyền thống, tham quan các sản phẩm mỹ nghệ cao cấp và cơ hội mua sắm đồ gỗ trực tiếp từ nghệ nhân với giá gốc.
Du lịch trải nghiệm làng nghề sẽ là một trong những xu hướng phổ biến, được nhiều đối tượng du khách lựa chọn trong những thời gian tới. Vì vậy, để các mô hình du lịch hoạt động hiệu quả, đúng quy định, UBND phường Kinh Bắc đã có nhiều định hướng phát triển phù hợp, để du lịch cộng đồng sẽ là một trong những điểm sáng không chỉ thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển mà còn tiếp tục làm giàu thêm những giá trị văn hoá trên quê hương Kinh Bắc.
